Dwa wielkie trakty królewskie, które przez wieki łączyły Polskę z Litwą, dziś wracają jako szlaki turystyczne. Szlak Jagielloński prowadzi z Krakowa przez Lublin do Wilna, a Wielki Gościniec Litewski z Warszawy przez Podlasie w tym samym kierunku. To nie tylko trasy na mapie – to drogi, którymi jechały orszaki królewskie, wozy kupieckie i poselstwa dyplomatyczne, kształtując historię całego regionu.

W 1569 roku w Lublinie ustanowiono Rzeczpospolitą Obojga Narodów, a Szlak Jagielloński łączył stolicę Królestwa Polskiego, Kraków, ze stolicą Wielkiego Księstwa Litewskiego – Wilnem. Trakt funkcjonował w latach 1386–1596, od wyboru Władysława Jagiełły na króla Polski do przeniesienia się Zygmunta III Wazy do Warszawy. Wtedy na znaczeniu zyskał drugi szlak.

Wielki Gościniec Litewski – droga przez Podlasie

Wielki Gościniec Litewski był przez kilka wieków jednym z najważniejszych traktów handlowych Rzeczypospolitej, łącząc Warszawę z Wilnem przez Stanisławów, Dobre, Liw, Węgrów, Sokołów Podlaski, Drohiczyn, Bielsk Podlaski, Białystok i Grodno. Trasa w poszczególnych latach zmieniała się, zbaczając z głównego traktu, jednak kilka wariantów gościńca nie zmieniało w sposób zasadniczy jego biegu.

Początki szlaku sięgają XI–XIII wieku, jednak z uwagi na burzliwą historię pogranicza polsko-ruskiego odgrywał wtedy niewielkie znaczenie. Sytuacja uległa zmianie w XV wieku, po unormowaniu stosunków polsko-litewskich dzięki unii obu państw. Przeniesienie stolicy do Warszawy nadało gościńcowi litewskiemu jeszcze większej rangi.

Etnograf Józef Grajnert w XIX wieku zwracał uwagę na zmieniający się krajobraz kulturowy na krótkim odcinku drogi – Węgrów ciążył ku Mazowszu, a okolice Sokołowa Podlaskiego były typowo wschodnie ze swoimi cerkiewkami i wioskami bojarskimi. Gdzieś pomiędzy nimi człowiek przekraczał niewidzialną granicę i przenosił się do krainy wiodącej na dalekie Kresy.

Szlak Jagielloński przez Lublin

Starszy z traktów prowadził inną trasą. Był to często uczęszczany szlak kupiecki, a także trasa podróży urzędników, dyplomatów, rycerzy, duchownych, uczonych i artystów. Pełnił funkcję europejskiej drogi kulturowej, łącząc Zachód ze Wschodem i cywilizację łacińską z cywilizacją bizantyjską.

W Lublinie szlak ma swój materialny wyraz. W Galerii Malarstwa Polskiego w Muzeum Lubelskim na Zamku Lubelskim znajduje się jeden z najbardziej znanych obrazów Jana Matejki „Unia Lubelska” z 1869 roku. Przejście całego szlaku za czerwonymi znakami zajmuje dwie do trzech godzin.

Co zobaczyć na szlakach – konkretne miejsca

Wielki Gościniec Litewski zaprasza do szlacheckich dworków, zamków i urokliwych miejscowości zamieszkałych przez ludzi różnych wyznań i narodowości, w tym Tatarów sprowadzonych przez króla Jana III Sobieskiego. Obok zabytkowych kościołów można zobaczyć protestanckie zbory, cerkwie, meczety i synagogi, będące świadectwem tolerancji religijnej panującej w Rzeczypospolitej szlacheckiej.

W Lublinie warto wymienić bazylikę Relikwii Krzyża Świętego, kamienicę Lubomelskich, pobernardyński kościół Nawrócenia św. Pawła, kościół Wniebowzięcia NMP Zwycięskiej, a także pomnik Unii Lubelskiej na placu Litewskim, przy którym kończy się szlak.

Szlak wiódł przez Liw, w którym powstał zamek dla ochrony granicy na Liwcu oddzielającej Mazowsze od Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nastąpiła wtedy żywiołowa kolonizacja Podlasia, która sprzyjała powstawaniu miejscowości, w tym Sokołowa Podlaskiego.

Dla kogo są te szlaki

To propozycja przede wszystkim dla miłośników historii i turystyki kulturowej. Nie są to szlaki jednego dnia – każdy z nich liczy setki kilometrów. Można je zwiedzać etapami, wybierając konkretne miejscowości i obiekty. Dobrze sprawdzają się jako trasa samochodowa z przystankami w najciekawszych punktach.

Wędrowanie szlakiem jest okazją do poznania różnorodności krajobrazów kulturowych, niezwykłej przyrody, wybitnych postaci, wspaniałych zabytków i oryginalnych kuchni – mazowieckiej, podlaskiej, żydowskiej i tatarskiej. Rodziny z dziećmi znajdą tu lekcję historii żywszą niż w podręczniku. Dla osób szukających mniej uczęszczanych tras – to alternatywa dla popularnych szlaków turystycznych.

Smaki szlaku i wydarzenia kulturalne

Turyści mają okazję zasmakować takich produktów jak kiszka ziemniaczana, parowce z jagodami, kartacze, kołduny w rosole, ser koryciński, kumpiak, sękacz, mrowisko oraz kwas chlebowy i chleb na zakwasie. To autentyczne smaki regionu, których nie znajdziemy w każdej restauracji.

Od 2007 roku latem odbywa się w Lublinie Jarmark Jagielloński z koncertami, spektaklami, jarmarkiem rękodzielniczym i turniejami rycerskimi. W 2009 roku otrzymał Certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej. To dobra okazja, żeby poczuć klimat dawnych czasów.

Praktyczne informacje – jak zwiedzać szlaki

Oba szlaki są oznakowane, choć oznaczony szlak turystyczny działa jedynie po polskiej stronie, są plany uczynienia go szlakiem międzynarodowym. Najwygodniej poruszać się samochodem, co pozwala na elastyczne planowanie przystanków. Dostępne są przewodniki turystyczne i mapy szlaków.

W 2017 roku Wielki Gościniec Litewski został wyróżniony w konkursie EDEN (European Destination of Excellence), co potwierdza jego wartość turystyczną. Szlak prowadzi przez tereny o różnym charakterze – od miejskich zabytków po spokojne podlaskie miasteczka.

Ceny i godziny otwarcia poszczególnych obiektów są różne – każdy zabytek, muzeum czy zamek ma własny regulamin. Warto sprawdzić przed wyjazdem godziny otwarcia konkretnych miejsc, szczególnie mniejszych muzeów lokalnych, które mogą mieć ograniczone dni zwiedzania. Większość obiektów sakralnych jest dostępna bezpłatnie, muzea i zamki zwykle pobierają opłaty w granicach 10-20 złotych za bilet normalny.

Na przejechanie całego szlaku trzeba przeznaczyć co najmniej kilka dni, jeśli chce się zwiedzać spokojnie i z sensem. Można też wybrać fragmenty – np. lubelski odcinek Szlaku Jagiellońskiego na weekend lub podlaską część Wielkiego Gościńca. Dojazd do głównych punktów (Warszawa, Lublin, Kraków) jest łatwy – wszystkie miasta mają połączenia kolejowe i autobusowe z całą Polską.

Najzamożniejsze rody Wielkiego Księstwa Litewskiego – Kiszkowie i Radziwiłłowie, właściciele Sokołowa i Węgrowa – byli żywo zainteresowani, aby ruch handlowy i komunikacyjny odbywał się przez ich majątki. Dzięki temu miejscowości na szlaku rozwijały się szybciej niż inne.