Drewniana cerkiew w Podbielu to jeden z tych obiektów, które łatwo przegapić jadąc przez Podlasie – a szkoda, bo po renowacji prezentuje się naprawdę okazale. Wzniesiona w 1876 roku świątynia zachwyca nietypową architekturą, szczególnie charakterystyczną wieżą, która u podstawy jest czworoboczna, a wyżej przechodzi w ośmioboczną formę zwieńczoną ostrosłupowym hełmem. To miejsce dla tych, którzy cenią sobie autentyczność podlaskiej architektury sakralnej i chcą zobaczyć coś więcej niż tylko kolejną drewnianą cerkiew.

Historia cerkwi świętego Proroka Eliasza

Pierwsza cerkiew w Podbielu powstała prawdopodobnie już w XVI wieku, ale nosiła inne wezwanie – Przemienienia Pańskiego. Kolejne drewniane świątynie na tym terenie padały ofiarą pożarów, aż w latach 60. XIX wieku ówczesny proboszcz ksiądz Konstanty Kaczanowski wpadł na pomysł budowy nowej cerkwi w innym miejscu.

Finansowanie budowy miało ciekawy rodowód. Mieszkańcy wsi Dubiażyn i Kozły dysponowali kwotą 825 rubli i 99 kopiejek – pieniędzmi pochodzącymi ze zwrotu czynszu, który wcześniej płacili miejscowemu właścicielowi ziemskiemu Zawadzkiemu. Do tego dołożył się Żurow (500 rubli) i komendat policji Timonow (612 rubli oraz 294 bale drewniane). Projekt przygotował Siergiej Guriew, pracami kierował inżynier Wwiedeński, a głównym cieślą był Iwan Pugacewicz z Bielska.

Kamień węgielny położono uroczyście 20 kwietnia 1876 roku, a już 1 października tego samego roku biskup brzeski Włodzimierz konsekrował gotową świątynię. Całkowity koszt budowy i wyposażenia wyniósł 4925 rubli – jak na tamte czasy suma niemała. W 1912 roku cerkiew została rozbudowana, zyskując obecny kształt.

Stara cerkiew Przemienienia Pańskiego, która stała 150 metrów na północny zachód od obecnej świątyni, przetrwała do 1924 roku, kiedy spłonęła podczas pożaru parafialnych budynków gospodarczych. Do dziś w dniu święta Przemienienia Pańskiego z cerkwi św. Proroka Eliasza wyrusza procesja na miejsce, gdzie stała dawna świątynia, aby tam poświęcić owoce.

Architektura i wnętrze cerkwi

Cerkiew zbudowano na planie krzyża w konstrukcji zrębowej – tradycyjnej dla podlaskiego budownictwa sakralnego. Od frontu znajduje się kruchta z gankiem, nad którą wznosi się charakterystyczna wieża. Ta właśnie wieża zwraca uwagę – u dołu czworoboczna, wyżej przechodzi w ośmioboczną formę, co nadaje całej budowli unikalny charakter. Wieńczy ją ostrosłupowy, blaszany hełm.

Nad środkową częścią nawy, zbudowaną na planie kwadratu, góruje wieloboczny bęben z kopulastym dachem, zwieńczony wieżyczką z baniastym hełmem. Prezbiterium jest mniejsze od nawy, zamknięte trójbocznie, z dwiema bocznymi zakrystiami. Całość pokryta jest blaszanymi dachami.

Wnętrze cerkwi zostało bogato wyposażone już przy konsekracji. Znajdowały się tam między innymi srebrne pozłacane tabernakulum, Ewangelia w srebrnej oprawie, srebrne panikadiło, dwie ikony srebrne pozłacane do królewskich wrót oraz dzwon o wadze ponad 300 kilogramów. Część tego wyposażenia przetrwała do dziś.

Otoczenie cerkwi i tajemniczy grobowiec

Wokół cerkwi stoją zabytkowe krzyże, które tworzą atmosferyczny klimat tego miejsca. Teren jest ogrodzony metalowo-murowanym parkanem, a przy bramie – po zewnętrznej stronie – znajduje się zadaszona studnia.

Niedaleko cerkwi, na terenie dawnego majątku ziemskiego Podbiele, zachowały się ruiny murowanego grobowca rodziny Żołtuchinów – ostatnich właścicieli majątku. Grobowiec wzniesiono w 1903 roku jako dwukondygnacyjną budowlę otoczoną metalową kratą na kamiennym fundamencie. Rodzina Żołtuchinów wyjechała do Rosji w 1914 roku, po wojnie wróciła córka generała Aleksandra Żołtuchina – Lidia, która była właścicielką majątku do 1940 roku. Szczątki Żołtuchinów przeniesiono później na cmentarz w Mokrym, a grobowiec stopniowo popadał w ruinę.

W 1903 roku w Podbielu rozpoczęto budowę nie tylko grobowca, ale także nowej cerkwi pod wezwaniem św. Eliasza – prawdopodobnie jako świątyni dworskiej dla rodziny Żołtuchinów. To wyjaśnia, dlaczego w niewielkiej miejscowości powstały dwie cerkwie w stosunkowo niewielkiej odległości od siebie.

Kim był święty Prorok Eliasz

Wezwanie cerkwi nie jest przypadkowe. Prorok Eliasz, żyjący w IX wieku przed narodzeniem Chrystusa za czasów izraelskiego króla Achaba, to jedna z najbardziej czczonych postaci Starego Testamentu w tradycji prawosławnej. Był obrońcą czystości wiary i przykładem bogobojności, piętnował upadek obyczajów i kult pogańskiego bożka Baala.

Według cerkiewnej tradycji za świętość życia został wzięty do nieba na płomiennym rydwanie. W kulturze ludowej Podlasia wierni modlą się do niego o deszcz podczas suszy i rozpogodzenie, gdy zbyt dużo pada. W dniu jego święta (2 sierpnia) rolnicy starają się nie wykonywać żadnych prac polowych, a ludowe przekazy głoszą, że tego dnia powinien spaść deszcz.

Parafia i życie religijne

Cerkiew w Podbielu jest świątynią parafialną należącą do dekanatu Bielsk Podlaski diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Do parafii należą miejscowości: Dubiażyn, Mokre, Kozły, Rajki, Koszki, Malinniki i Gredele – każda z nich ma swój własny cmentarz. Parafia liczy około 800 wiernych.

Na terenie parafii funkcjonują także dwie inne świątynie: cerkiew cmentarna św. Gabriela Zabłudowskiego w Malinnikach oraz kaplica św. Jerzego w Gredelach. Ta ostatnia związana jest z lokalną legendą o cudownym uzdrowieniu mieszkańca wsi imieniem Gabriel, który obmył się wodą ze źródełka w pobliskim lasku. Nad studzienką zbudowano kapliczkę, gdzie od 1954 roku celebrowane są nabożeństwa.

W cerkwi w Podbielu szczególnie uroczyście świętowana jest pamięć patrona – świętego proroka Eliasza oraz świętego ewangelisty Łukasza. Corocznie w dniu święta Przemienienia Pańskiego z cerkwi wyrusza procesja na miejsce po dawnej cerkwi, aby tam poświęcić owoce – tradycja ta podtrzymywana jest od pokoleń.

Dla kogo i jak zwiedzać

Cerkiew w Podbielu to miejsce przede wszystkim dla miłośników architektury drewnianej i osób zainteresowanych kulturą prawosławnego Podlasia. Nie jest to typowa atrakcja turystyczna z przewodnikami i biletami wstępu – to czynna świątynia, którą można odwiedzić z szacunkiem dla miejsca kultu.

Najlepiej przyjechać w dni powszednie, kiedy można spokojnie obejrzeć cerkiew z zewnątrz i zajrzeć do środka (oczywiście poza czasem nabożeństw). Warto też wybrać się podczas odpustu parafialnego w dniu świętego proroka Eliasza (2 sierpnia), żeby zobaczyć cerkiew w pełnej okazałości i poczuć atmosferę prawosławnego święta.

Miejsce to docenią także rodziny z dziećmi zainteresowane poznawaniem różnorodności kulturowej Polski. Podlasie to region, gdzie prawosławie jest częścią codziennego krajobrazu, a cerkiew w Podbielu pokazuje to w sposób autentyczny, bez turystycznego poloru.

Informacje praktyczne

Cerkiew znajduje się w Podbielu, kolonii wsi Dubiażyn w powiecie bielskim, około 15 kilometrów na południe od Bielska Podlaskiego. Dojazd samochodem z Bielska Podlaskiego zajmuje około 20 minut – trzeba jechać drogą w kierunku Orli.

Wstęp do cerkwi jest bezpłatny – to czynna świątynia, nie obiekt muzealny. Można ją zwiedzać poza czasem nabożeństw, zachowując odpowiedni szacunek dla miejsca kultu. Godziny otwarcia nie są ściśle określone, ponieważ cerkiew otwierana jest na nabożeństwa i w razie potrzeby. Najlepiej przyjechać w godzinach przedpołudniowych lub popołudniowych i zapytać lokalnych mieszkańców o możliwość wejścia do środka.

Na zwiedzenie cerkwi i okolicy warto przeznaczyć około 30-45 minut. Jeśli chce się zobaczyć także ruiny grobowca Żołtuchinów i teren dawnego majątku, warto doliczyć kolejne pół godziny. W pobliżu nie ma typowej infrastruktury turystycznej – ani restauracji, ani punktów informacyjnych – więc warto zaplanować wizytę jako jeden z przystanków podczas zwiedzania podlaskich cerkwi.

Podlasie słynie ze Szlaku Ikon, który łączy najciekawsze cerkwie regionu. Cerkiew w Podbielu może być świetnym punktem na tej trasie, szczególnie w połączeniu z wizytą w pobliskich Malinnikach (cerkiew cmentarna) i Gredelach (kaplica św. Jerzego ze źródełkiem).