Kilka kilometrów przed Białowieżą, przy drodze z Hajnówki, można zobaczyć żubry bez wędrówki po puszczy z nadzieją na szczęśliwe trafienie. Rezerwat Pokazowy Żubrów to 27 hektarów lasu, gdzie w warunkach zbliżonych do naturalnych żyją wszystkie większe ssaki Puszczy Białowieskiej. Nie tylko sam król puszczy, ale też wilki, łosie, jelenie czy koniki polskie – te ostatnie przypominające wymarłego tarpana.

To najczęściej odwiedzane miejsce w Białowieskim Parku Narodowym, rocznie przychodzi tu około 140 tysięcy osób. I łatwo zrozumieć dlaczego – gdzie indziej stanąć oko w oko z wielkim żubrem bez godzin czekania w ukryciu?

Historia ratowania żubra przed zagładą

W 1919 roku w Puszczy Białowieskiej zabito ostatniego dzikiego żubra. Gatunek praktycznie wyginął – na całym świecie pozostało zaledwie kilkadziesiąt sztuk w ogrodach zoologicznych i prywatnych zwierzyńcach.

Dziesięć lat później, we wrześniu 1929 roku, rozpoczęła się akcja ratunkowa. Do specjalnie zbudowanego zwierzyńca sprowadzono pierwsze żubry z Danii i Niemiec – byka Borusse i żubrobizona Kobolda. Potem przyjechały kolejne: Biserta ze Szwecji, Biscaya, Favoryta. Każde z tych zwierząt miało imię, bo każde było na wagę złota dla przetrwania gatunku. Wszystkie żubry żyjące dziś na świecie pochodzą od zaledwie kilkunastu osobników, które przetrwały do lat 20. XX wieku.

Pierwszy zwierzyniec hodowlany miał 22 hektary i był podzielony na trzy zagrody. Turyści mogli oglądać żubry ze specjalnej trybuny – już wtedy myślano o pokazaniu tych zwierząt zwiedzającym.

Obecny rezerwat pokazowy powstał w 1937 roku, choć początkowo miał zupełnie inny cel – próbowano tu odtworzyć wymarłego tarpana leśnego. Dopiero w 1955 roku utworzono w nim zagrodę dla żubrów i od tamtej pory służy turystom. W latach 70. przeszedł gruntowny remont, który pozwolił zwiększyć liczbę prezentowanych gatunków. W grudniu 1987 roku ponownie otwarto go dla zwiedzających, a w kolejnych latach przybywały kolejne zwierzęta – dziki, żubronie, wilki w 1997, a w 2007 ryś.

Co można zobaczyć w rezerwacie

Spacer po rezerwacie prowadzi przez las, gdzie po obu stronach ścieżki znajdują się duże zagrody. Zwierzęta mają sporo miejsca, więc czasem trzeba chwilę poszukać ich wzrokiem w gęstwinie drzew.

Żubry to oczywiście główna atrakcja. Dorosły byk waży nawet do 900 kilogramów i może mieć prawie dwa metry wysokości w kłębie. Z bliska robi wrażenie – szczególnie gdy podniesie masywny łeb i spojrzy w stronę ludzi. W rezerwacie żyją też żubronie, czyli krzyżówki żubra z bydłem domowym, eksperyment hodowlany z czasów, gdy próbowano różnych metod ratowania gatunku.

Koniki polskie, potomkowie programu restytucji tarpana, to niewielkie szare konie z charakterystyczną ciemną pręgą na grzbiecie. Osiągają zaledwie 130 centymetrów wzrostu, ale są wytrzymałe i dobrze przystosowane do życia w lesie.

Łosie to największe jelenie Europy – byk może ważyć pół tony, a jego poroże rozpiętość ma nawet dwa metry. W rezerwacie można je zobaczyć z bezpiecznej odległości, co w lesie nie zawsze jest możliwe. Obok nich jelenie szlachetne, sarny i dziki.

Wilki i ryś to drapieżniki, które w naturze niemal niemożliwe są do zobaczenia. Tutaj mają swoje zagrody, choć wilki, wierne swojej naturze, często trzymają się w głębi i nie zawsze chcą pokazać się turystom.

Pawilon edukacyjny i nowoczesne technologie

Przy wejściu do rezerwatu stoi nowoczesny budynek z interaktywną salą edukacyjną. Wstęp do niej jest bezpłatny – płaci się tylko za spacer po zagrodach ze zwierzętami. W środku czeka 12 stanowisk multimedialnych, wszystkie poświęcone żubrom.

Wystarczy dotknąć interaktywnej tablicy, żeby uruchomić prezentację. Można dowiedzieć się o restytucji gatunku, strukturze rodzinnej stad, roli żubra w ekosystemie leśnym czy anatomii tego zwierzęcia. Informacje są na bieżąco aktualizowane we współpracy ze światem nauki – można sprawdzić aktualny stan populacji żubrów na świecie czy dane o konkretnych hodowlach.

W pawilonie jest też sala kinowa na 46 miejsc z dobrym nagłośnieniem. Puszczane są tam filmy o Puszczy Białowieskiej i jej mieszkańcach. Bywa też przestrzeń wystawiennicza, gdzie prezentują swoje prace artyści związani z puszczą – fotografowie, malarze, rzeźbiarze.

Dla najmłodszych przygotowano plac zabaw w otoczeniu budynku. Dzieci mogą się wybiegać po zwiedzaniu, podczas gdy rodzice odpoczną na ławkach.

Dla kogo jest rezerwat

To miejsce sprawdza się dla praktycznie każdego. Rodziny z dziećmi znajdą tu łatwą trasę spacerową, zwierzęta do oglądania i plac zabaw. Dzieci są zazwyczaj zachwycone wielkością żubrów i możliwością zobaczenia wilków.

Miłośnicy przyrody docenią możliwość spokojnej obserwacji zwierząt, które w lesie są niezwykle płochliwe. Fotografom daje to szansę na dobre zdjęcia bez długich godzin czekania w ukryciu.

Dla osób starszych czy z ograniczeniami ruchowymi to wygodna alternatywa dla trudniejszych szlaków po puszczy. Ścieżki są wyrównane, spacer nie wymaga kondycji. Nie wolno wprowadzać psów – z wyjątkiem psów asystujących osoby niepełnosprawne.

Szkoły często wybierają rezerwat jako cel wycieczek przyrodniczych. Pawilon edukacyjny z interaktywnymi stanowiskami dobrze uzupełnia lekcje biologii, a żywe zwierzęta robią większe wrażenie niż podręcznikowe ilustracje.

Ile czasu zarezerwować na wizytę

Spacer po zagrodach zajmuje około godziny. Można oczywiście iść wolniej, zatrzymywać się dłużej przy poszczególnych zwierzętach – wtedy wyjdzie półtorej godziny.

Pawilon edukacyjny to dodatkowe pół godziny, jeśli ktoś chce obejrzeć wszystkie stanowiska i posłuchać prezentacji. Z filmem w sali kinowej trzeba doliczyć kolejne 20-30 minut.

Realnie, z dojazdem, parkowaniem i spokojnym tempem zwiedzania, warto zaplanować około dwóch godzin. Jeśli ktoś ma dzieci, które będą chciały pobawić się na placu zabaw – lepiej doliczyć jeszcze pół godziny.

Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd

Ceny biletów: Bilet normalny kosztuje 20 złotych, ulgowy 12 złotych. To opłata za wstęp na teren z zagrodami zwierząt. Pawilon edukacyjny jest dostępny bezpłatnie.

Godziny otwarcia: Od 16 kwietnia do 15 października rezerwat jest czynny codziennie w godzinach 9:00-17:00. Od 16 października do 15 kwietnia – od wtorku do niedzieli, w godzinach 9:00-16:00. Zamknięte w poniedziałki poza sezonem oraz 1 stycznia, 7 stycznia, 1 listopada, 25 grudnia i w drugi dzień katolickich i prawosławnych Świąt Wielkanocnych.

Jak dojechać: Rezerwat znajduje się przy drodze nr 689 z Hajnówki do Białowieży, około 3 kilometry przed Białowieżą. Trzeba skręcić w lewo za znakami (jadąc od strony Hajnówki). Dalej około 800 metrów leśną drogą do parkingu.

Można też dojść pieszo z Białowieży – żółtym szlakiem turystycznym (wejście tuż za dróżniczówką po prawej stronie szosy) albo kładką „Żebra Żubra” (wejście kilkadziesiąt metrów za ostatnimi zabudowaniami Zastawy, po lewej stronie drogi do Pogorzelec). Spacer z centrum Białowieży zajmuje około 45 minut.

Parking: Bezpłatny parking przy rezerwacie. W sezonie letnim bywa zatłoczony w weekendy i święta – wtedy lepiej przyjechać rano lub po południu.

W 2022 roku Poczta Polska wyemitowała znaczek pocztowy z Rezerwatu Pokazowego Żubrów w serii „Piękno Polski”. Wydrukowano 90 tysięcy sztuk o nominale 3,60 złotych.

Naprzeciwko wejścia do rezerwatu stoją kramiki z pamiątkami – głównie z motywami żubra i Puszczy Białowieskiej. Ceny typowe dla miejscowości turystycznej.