W centrum Bielska Podlaskiego stoi późnobarokowy ratusz z charakterystyczną wieżą zegarową zwieńczoną obeliskowym hełmem. Budynek wzniesiony w latach 1776-1780 pełnił funkcje administracyjne przez niemal dwa stulecia, a dziś mieści oddział Muzeum Podlaskiego. Rynek wokół niego zachował średniowieczny układ urbanistyczny w kształcie nieregularnego trapezu, otoczony kamienicami z XIX wieku i drewnianymi budynkami pamiętającymi dawne czasy.

To jedno z niewielu miejsc w regionie, gdzie można zobaczyć autentyczny przykład oświeceniowej architektury użyteczności publicznej w oryginalnej formie.

Historia ratusza i jego związki z rodem Branickich

Pierwsze wzmianki o ratuszu w Bielsku pochodzą z 1499 roku, ale tamten drewniany budynek spłonął wraz z miastem w wielkim pożarze z 1591 roku. Przez kolejne dziesięciolecia miasto podupadało – wojny, grabieże i zniszczenia sprawiły, że w połowie XVIII wieku, jak zapisał w pamiętniku Michał Starzeński, w Bielsku nie było ani kościoła, ani ratusza, ani bruków.

Zmiana nastąpiła za sprawą Izabeli Branickiej, siostry króla Stanisława Augusta Poniatowskiego i starościny bielskiej. To ona w okresie oświecenia zainicjowała budowę obecnego ratusza według projektu Jana Sękowskiego, nadwornego architekta rodziny Branickich. Budowla powstała w latach 1776-1780 i od razu stała się najbardziej rozpoznawalnym punktem miasta.

Ratusz zbudowano na planie prostokąta ze ściętymi narożnikami, w stylu łączącym późny barok z elementami klasycyzmu. Ma dwie kondygnacje, nie posiada piwnic – co ciekawe, areszt umieszczono na pierwszym piętrze pod wieżą, właśnie z tego powodu. Elewacje podzielone są boniowanymi pilastrami biegnącymi między oknami i na narożnikach. Główne wejście prowadziło od strony zachodniej, gdzie za drzwiami znajduje się owalna sień ze schodami na piętro.

Na szczycie wieży zegarowej, nad kulą i chorągiewką, widnieje blaszana forma w kształcie owada z datą 1779 – tajemniczy detal, który do dziś intryguje zwiedzających.

Od urzędu do muzeum – metamorfozy budynku

Przez prawie dwa stulecia ratusz służył celom, dla których został zbudowany. Mieściły się tu władze miejskie i sąd. W XIX wieku parter wynajmowano na pomieszczenia sklepowe, podczas gdy piętro nadal zajmował magistrat. Dopiero w 1970 roku budynek przestał pełnić funkcje administracyjne.

Układ pomieszczeń i rozmieszczenie otworów okiennych zmieniały się wielokrotnie. Ratusz był trzykrotnie przebudowywany – w pierwszej połowie XIX wieku, przed rokiem 1920 i w 1942. Jeszcze w okresie międzywojennym od strony ulicy Mickiewicza znajdowały się kolumnowe podcienia, które zlikwidowano podczas ostatniej przebudowy.

Na przełomie lat 70. i 80. XX wieku przeprowadzono gruntowny remont konserwatorski. Na podstawie wcześniejszych badań architektonicznych przywrócono budynkowi pierwotny kształt i układ wnętrz. Od 1984 roku mieści się tu muzeum – obecnie Muzeum Obojga Narodów w Bielsku Podlaskim, będące oddziałem Muzeum Podlaskiego w Białymstoku.

Kolejna modernizacja miała miejsce w latach 2016-2018. Odświeżono elewację, wymieniono pokrycie dachowe, odnowiono zegary na wieży. Przed wejściem ustawiono miniaturę ratusza wykonaną z brązu z opisem w kilku językach, także w alfabecie brajla.

Co zobaczysz w muzeum

Wnętrze ratusza kryje zbiory historyczne i etnograficzne związane z Bielskiem Podlaskim i regionem. Ekspozycja nie jest przytłaczająca – budynek jak na potrzeby muzeum jest dość ciasny, co paradoksalnie sprawia, że zwiedzanie ma kameralny charakter.

Po remoncie muzeum stało się w pełni dostępne dla osób z niepełnosprawnościami. Osoby poruszające się na wózkach inwalidzkich mogą bez przeszkód zwiedzać wystawy. Dla osób z dysfunkcją wzroku dostępne są cyfrowe powiększalniki ekranowe oraz system audioprzewodników z audiodeskrypcją zintegrowany z trasą zwiedzania.

W ratuszu utworzono także salę edukacyjną wyposażoną w nowoczesny sprzęt, w tym prasę drukarską, powiększalnik i ploter. Muzeum oferuje bogatą ofertę edukacyjną dla grup zorganizowanych.

Rynek – serce miasta od średniowiecza

Rynek w Bielsku Podlaskim ma korzenie sięgające XV wieku, kiedy miasto otrzymało prawa miejskie magdeburskie. Plac ma asymetryczny kształt trapezu o wymiarach 90 na 90 na 90 na 72 metry – nieregularność ta jest pozostałością po średniowiecznym układzie urbanistycznym.

Pierwotnie był to plac targowy, wokół którego rozwijało się miasto. Z czasem stał się centrum życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego. Bielsk należał do miast królewskich, a po Unii Lubelskiej w 1569 roku stał się stolicą Ziemi Bielskiej i siedzibą sądu ziemskiego w województwie podlaskim.

Okres świetności miasto przeżywało za panowania Zygmunta Augusta. Do połowy XVII wieku odbywały się tu cotygodniowe targi w czwartki, a król Jan Kazimierz ustanowił dodatkowo trzy targi miesięcznie. Potem przyszedł czas upadku spowodowany wojnami – jak większość miast podlaskich, Bielsk podupadł w XVII wieku.

Całe śródmieście Bielska ma charakter zabytku. Rynek z przyległym odcinkiem ulicy Mickiewicza stanowi główny zespół zabytkowej zabudowy miasta.

Zabytkowa zabudowa i filmowy sklep

Rynek otaczają zabytkowe kamienice z XIX wieku reprezentujące tradycyjną architekturę miejską Podlasia. Łączą one elementy stylu neoklasycystycznego z lokalnymi akcentami. Większość zachowała pierwotny układ urbanistyczny.

Wokół placu można też spotkać stare drewniane budynki – na Placu Ratuszowym i przyległych ulicach Kościelnej i Kościuszki. Budownictwo drewniane dominowało w Bielsku przez wieki, choć było nietrwałe i łatwo ulegało zniszczeniu w pożarach.

Nie każdy wie, że w pobliżu ratusza stoi słynny sklep z filmu „Znachor” Jerzego Hoffmana. Za ladą tego niewielkiego drewnianego budynku rozegrały się sceny jednego z najsławniejszych polskich melodramatów. Dziś można kupić tam buty – życie toczy się dalej, choć filmowa legenda pozostała.

W pobliżu znajduje się także bazarek, a u zbiegu Placu Ratuszowego i ulicy Sienkiewicza stoi rekonstrukcja Karczmy Słusznej z końca XVIII wieku. Oryginalny drewniany budynek rozebrano w 1992 roku z powodu złego stanu technicznego.

Dla kogo to miejsce i ile czasu poświęcić

Ratusz i rynek w Bielsku Podlaskim to miejsce dla miłośników autentycznej historii bez wielkomiejskiego rozmachu. Jeśli interesuje cię architektura oświeceniowa, historia małych miast Podlasia i spokojne odkrywanie regionalnych osobliwości – warto się tu zatrzymać.

Rodziny z dziećmi mogą skorzystać z oferty edukacyjnej muzeum, choć samo zwiedzanie ekspozycji nie jest szczególnie interaktywne. Dla fotografów rynek oferuje ciekawe kadry – drewniana zabudowa, barokowy ratusz i kameralna atmosfera małego miasteczka tworzą spójną całość.

Na samo zwiedzanie muzeum wystarczy 30-45 minut. Jeśli dodasz spacer po rynku, obejrzenie zabytkowych kamienic i sklep ze „Znachora”, zaplanuj godzinę do półtorej. Miejsce to dobrze łączy się z dalszą trasą przez Podlasie – Bielsk leży na historycznym Wielkim Gościńcu Litewskim, którym niegdyś jechano z Warszawy do Wilna.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Godziny otwarcia: Muzeum w ratuszu jest otwarte od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00-17:00. W poniedziałki nieczynne.

Ceny biletów: Bilet normalny kosztuje 10 zł, ulgowy 5 zł. W niedziele wstęp jest bezpłatny.

Dojazd: Rynek znajduje się w samym centrum Bielska Podlaskiego, więc nie sposób go przegapić. Najbliższy przystanek autobusowy jest oddalony o około 200 metrów. Jeśli przyjeżdżasz samochodem, można zaparkować w okolicy rynku – to niewielkie miasto, więc z miejscami zazwyczaj nie ma problemu.

Bielsk Podlaski leży przy drodze krajowej nr 66 łączącej Zambrów z Białymstokiem. Z Białegostoku to około 40 km (niecała godzina jazdy), z Warszawy około 180 km (niecałe 3 godziny).